PFAS op je aardbeien, komkommer of krop sla: het is geen smakelijk idee. We kennen deze ‘forever chemicals’ inmiddels van antiaanbakpannen, regenjassen en vervuild water. Maar dat ook sommige bestrijdingsmiddelen PFAS zijn en dus bewust op gewassen worden gespoten, was voor ons nieuw. Hoe komen die stoffen daar terecht, hoe zorgelijk is dat er PFAS op groente en fruit zitten en kun je ze er nog afwassen? Wij zoeken het uit.
Wat zijn PFAS-pesticiden en waarom worden ze gebruikt in de landbouw?
Eerst even een stap terug. PFAS is niet één stof, maar een verzamelnaam voor duizenden door mensen gemaakte stoffen. Veel PFAS zijn goed bestand tegen water, vet, vuil en hitte. Precies daarom zijn we ze gaan gebruiken in bijvoorbeeld antiaanbaklagen, waterdichte kleding en allerlei coatings. Alleen: wat deze stoffen zo handig maakt, maakt ze ook problematisch. PFAS breken nauwelijks af, verspreiden zich via de bodem en het water. En sommige soorten kunnen zich ophopen in mensen en dieren. En het meest zorgwekkende aan het hele verhaal: blootstelling aan bepaalde PFAS wordt in verband gebracht met effecten op onder meer het immuunsysteem, de lever, het cholesterol en de voortplanting. Sommige PFAS kunnen bovendien kanker veroorzaken. Niet iedere PFAS is even schadelijk en over veel stoffen weten we nog lang niet alles. Wat we wel weten: eenmaal in het milieu raak je ze niet zomaar meer kwijt. Vandaar de bijnaam ‘forever chemicals’. Niet voor niets werkt Nederland samen met vier andere Europese landen aan een zo breed mogelijk Europees verbod op PFAS.
Tenzij het biologisch is, anders kun je met het blote oog niet zien of er PFAS op je groenten en fruit zitten. Grondig wassen heeft ook geen zin, want de kracht van PFAS-stoffen is dat ze waterafstotend zijn. Hier lees je meer over hoe erg het is als je ongewassen groente en fruit eet.
Waarom zitten er PFAS op groenten en fruit?
Om meteen even een misverstand weg te nemen: een boer spuit niet met een fles waarop in grote letters ‘PFAS’ staat. Sommige toegelaten bestrijdingsmiddelen bevatten PFAS als werkzame stof. Het helpt om een bestrijdingsmiddel minder snel af te laten breken waardoor het langer kan werken tegen schimmels, insecten of onkruid. Precies daarin zit ook het probleem. Wat tijdens de teelt handig is, kan na gebruik lang aanwezig blijven. Bij de oogst kunnen daardoor resten op of in groente en fruit zitten. Ook daarna zijn de stoffen niet zomaar verdwenen. Zo kunnen sommige PFAS-pesticiden na verloop van tijd veranderen in een andere hardnekkige PFAS-stof: TFA, voluit trifluorazijnzuur. Deze stof beweegt makkelijk met water door de bodem en wordt nauwelijks verder afgebroken. Zo kan TFA uiteindelijk in grondwater, rivieren en ander oppervlaktewater terechtkomen.
Niet iedere PFAS is even schadelijk en een gevonden rest betekent niet automatisch dat een product direct ongezond is. Hoe groot het risico is, hangt af van de soort PFAS, de hoeveelheid en hoe vaak je eraan wordt blootgesteld. Wel kunnen PFAS via eten en drinkwater in ons lichaam terechtkomen en kunnen sommige soorten zich daar ophopen. De zorg is dus tweeledig: we blijven stoffen in het milieu brengen die nauwelijks verdwijnen én worden er zelf steeds opnieuw aan blootgesteld.
Op welke soorten groente en fruit zijn PFAS-pesticiden gevonden?
Pesticide Action Network Nederland, kortweg PAN-NL, is een organisatie die zich inzet voor minder gebruik van bestrijdingsmiddelen. De organisatie analyseerde duizenden openbare testresultaten die de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) tussen 2021 en 2023 verzamelde. Op 21% van de onderzochte groentemonsters en op 20% van de fruitmonsters werd minimaal één PFAS-pesticide aangetroffen. Aardbeien stonden bovenaan: op 67% van de geteste monsters werden resten gevonden. Daarna volgden kropsla met 62%, druiven met 52%, komkommers met 47% en tomaten met 45%. Een belangrijke nuance: de percentages vertellen hoe vaak er een rest is gevonden, niet hoeveel ervan op het product zat of dat de wettelijke grens werd overschreden. Positief: in de onderzochte monsters van asperges, rode kool, bloemkool, spitskool, spruitjes, knolvenkel en ananas werden juist geen PFAS-pesticiden aangetroffen.
Hoe zorgelijk zijn PFAS-pesticiden op groente en fruit?
Een aangetroffen rest betekent niet automatisch dat het product onveilig is. Voor ieder bestrijdingsmiddel geldt een maximale hoeveelheid die op groente en fruit mag achterblijven. Daarbij wordt berekend hoeveel je ervan kunt binnenkrijgen zonder dat dit volgens de huidige kennis een gezondheidsrisico oplevert. Volgens de NVWA blijft de blootstelling aan bestrijdingsmiddelen via voedsel in de praktijk binnen veilige grenzen. Wassen blijft wel verstandig. Daarmee verwijder je vuil, bacteriën en mogelijk toch ook een (klein) deel van de pesticiden aan de buitenkant. Alleen: sommige bestrijdingsmiddelen trekken tijdens de groei ín de plant of laten zich lastig met water verwijderen. En laat ‘lastig weg te krijgen’ nu net een superpower van PFAS zijn. Die resten krijg je dus niet zomaar weg onder de kraan.
Hoe hard we ook boenen, alle twijfel wegwassen lukt helaas niet. De veiligheidsnormen worden namelijk per bestrijdingsmiddel én per soort groente of fruit vastgesteld. In werkelijkheid krijgen we via voeding en drinkwater verschillende PFAS en andere resten binnen. Wat die cocktail precies doet, weten we nog niet. Bovendien houdt het PFAS-probleem niet op bij je bord: de stoffen kunnen zich jarenlang via bodem en water verspreiden. Daarom pleit PAN-NL voor een verbod op PFAS in bestrijdingsmiddelen.
Waarom zijn PFAS-pesticiden nog toegestaan?
Zolang een bestrijdingsmiddel is goedgekeurd, mag het worden gebruikt. Daar komt nu wel verandering in. Omdat sommige PFAS-pesticiden kunnen afbreken tot TFA en zo in het grondwater terechtkomen, worden 46 toegelaten middelen in Nederland opnieuw onderzocht. Blijken ze toch niet veilig genoeg, dan kan het gebruik worden beperkt of verboden.
PFAS op groente en fruit: wat kun je zelf doen?
Helemaal voorkomen dat je PFAS-pesticiden binnenkrijgt, is lastig. Je ziet natuurlijk niet wat er tijdens de teelt is gebruikt. Wil je de kans op resten verkleinen, kies dan biologisch. In de biologische landbouw worden geen synthetische PFAS-pesticiden gebruikt. Zeker bij aardbeien, sla en druiven, waarop relatief vaak resten zijn gevonden, is dat een goede tip. Ook variëren blijft verstandig, zodat je niet steeds resten van dezelfde middelen binnenkrijgt. We willen het PFAS-probleem op groente en fruit absoluut niet wegwassen – pun intended – maar alle experts zijn het erover eens dat de gezondheidsvoordelen van groente en fruit nog altijd veel groter zijn dan de mogelijke risico’s van de aangetroffen resten. Dus blijf het lekker eten, kies vaker bio en was het goed!
Dit vind je vast ook interessant
- Bekijk ook: is het beter om groente en fruit te schillen vanwege pesticiden?
- Bekijk ook: veel of weinig bestrijdingsmiddelen? Deze groente en fruit vallen op!
- Bekijk ook: PFAS-vrij leven: waarop kun je letten?
Bronnen: PAN-NL, PAN-NL, RIVM, RIVM, ctgb.nl, NVWA, rijksoverheid.nl, SCI, Voedingscentrum, ESFA. Photo credits: Angela de Vlaming (hoofdbeeld en aardbeien wassen), Michael Burrows, Pexels (boodschappen doen).
