Het schooljaar is bijna ten einde en Saskia krabt zich achter de oren. Dit jaar is er weer zóveel het huis in gekomen. Stapels schriften, waarvan de meeste nog halfleeg zijn. Werkboeken waarin amper is gewerkt. Het voelt zonde. Dus vroeg ze zich af: hoe groot is de verspilling van schoolboeken eigenlijk? We zochten het uit. Het antwoord schokte ons.
Hoe groot is de verspilling van schoolboeken eigenlijk?
Miljoenen schoolboeken verdwijnen elk jaar in de papierbak. Dat blijkt uit onderzoek en berichtgeving van onder meer de NOS. Op middelbare scholen alleen al zou het gaan om ruim zeven miljoen kilo aan wegwerpboeken per jaar. Dat zijn boeken waar leerlingen in schrijven en die na één schooljaar worden afgedankt. Die cijfers gaan over het voortgezet onderwijs, maar ze zetten ons wel aan het denken. Want als daar zóveel papier wordt weggegooid, wat gebeurt er dan op basisscholen? Bij ons thuis zien we in elk geval ook stapels halflege schriften en nauwelijks gebruikte werkboekjes terugkomen.
Verspilling op middelbare scholen is een groot ding
Op middelbare scholen is de verspilling inmiddels structureel geworden. Sinds 2019 werken veel scholen met een combinatie van een digitale licentie en een papieren leerwerkboek waarin leerlingen mogen schrijven. Dat boek wordt aan het einde van het schooljaar niet meer ingenomen. Het gaat in het beste geval bij het oud papier, of erger: bij het restafval. Bij sommige scholengemeenschappen gaat het om tienduizenden kilo’s per jaar. Vroeger was dat anders. Dat weet je vast zelf nog wel. Schoolboeken gingen vier tot zes jaar mee. Je haalde een stapel boeken op aan het begin van het jaar, kaftte ze netjes en aan het eind leverde je alles weer in. Schrijven in je boek was verboden. Dat systeem was misschien wat omslachtiger, maar boeken draaiden wél meerdere rondes mee. Dat we dit nu massaal anders doen, is niet alleen ons opgevallen. Ook de Tweede Kamer wil het aantal wegwerpboeken drastisch verminderen en onderzoekt hoe het duurzamer kan.
Schoolboeken als wegwerpproduct zijn big business
Achter dit systeem zitten natuurlijk ook commerciële belangen. De markt voor schoolboeken wordt grotendeels gedomineerd door een paar grote uitgevers, zoals Malmberg, Noordhoff en ThiemeMeulenhoff. Zij bieden scholen vaak een pakket aan van een digitale licentie met een papieren leerwerkboek. In dat model is er ieder jaar een nieuw boek nodig. Reken even mee. In het voortgezet onderwijs zitten ruim negenhonderdduizend leerlingen. Met gemiddeld tien vakken per leerling kom je uit op zo’n negen miljoen boeken per jaar. Boeken die na één schooljaar worden afgedankt. Dat is geen bijvangst, dat is het systeem. Wat wringt: op veel van die werkboeken staat nog altijd dat leerlingen hun naam en klas erop moeten schrijven. Daarmee wordt hergebruik eigenlijk meteen onmogelijk gemaakt. Sommige scholen proberen dat inmiddels te doorbreken. Zij plakken stickers over die instructie of spreken met leerlingen af dat er niet in de boeken wordt geschreven, zodat ze toch nog een ronde mee kunnen. Het kan dus wel. Maar het vraagt een andere keuze.
Verspilling van schoolboeken: lege schriften, half ingevulde werkboeken, maar ook hardcover werkboeken die prima meerdere jaren gebruikt zouden kunnen worden als je de antwoorden in een ander schriftje zou schrijven.
Minder verspilling van schoolboeken?
En dan zit je dus met zo’n stapel boeken in je handen. Wat is de oplossing? Eerlijk gezegd: die hebben wij ook niet zomaar. Dit is een systeemkwestie. Maar niets doen voelt ook gek. Wat je wél kunt doen, is klein beginnen. Ga het gesprek aan met de school. Vraag hoe zij omgaan met werkboeken. Is hergebruik bespreekbaar? Je kunt ze bijvoorbeeld tippen om eens te kijken naar de coöperatieve schoolboekenuitgever Neon. Dit initiatief probeert schoolboeken anders te organiseren: scholen, docenten en makers werken samen aan lesmateriaal dat flexibel is en makkelijker aangepast kan worden. Het idee daarachter is dat lesmateriaal minder snel veroudert en beter herbruikbaar wordt. Dat scheelt niet alleen papier, maar ook kosten en verspilling.
En als de boeken toch niet meer worden ingenomen, zorg dan in elk geval dat ze bij het oud papier belanden. Dat maakt verschil. Oud papier wordt in Nederland grotendeels gerecycled tot nieuw papier en karton. Gooi je boeken bij het restafval, dan worden ze verbrand. Dat levert wat energie op, maar het papier is definitief verloren. Recycling kost ook energie, maar spaart bomen en grondstoffen uit. Het is geen perfecte oplossing, wel een betere.
OOK INTERESSANT: zo gaat de kringloop om met onverkoopbare boeken!
Terug naar het schoolboekensysteem van vroeger?
Was vroeger alles beter? Nee. Maar als het om schoolboeken gaat, misschien wel een beetje. Boeken gingen jaren mee, werden doorgegeven én je leerde er zuinig op te zijn. Anders kon je rekenen op een boete. En dat gezeur van je ouders wilde je echt niet. Nu hebben we dat ingeruild voor wegwerpboeken, vaak in combinatie met digitale lesmethoden. En dan hebben we het nog niet eens over het bijkomende gevolg: meer schermtijd. Terwijl oogartsen waarschuwen dat bijziendheid onder jongeren explosief toeneemt. In Nederland is inmiddels ongeveer de helft van de tieners bijziend. Te veel dichtbij kijken, te weinig buiten zijn. De bekende 20-20-2 regel wordt lang niet op elke school actief gestimuleerd. Maar dat is misschien een onderwerp voor een ander (volgend?) artikel. Blijf thegreenlist.nl dus vooral volgen.
Heb je een tip? Werk je op een school die het anders doet? Of doet jouw school het slimmer? Laat het ons weten. Want dit is zo’n onderwerp waarvan je denkt: hier moet toch beter over nagedacht worden.
