Je moeder had gelijk: je goed insmeren tegen de zon is superbelangrijk. Maar hoe werkt zonverbranding en dus zonnebrandcrème precies? We tippen vaak en graag goede zonnebrandmerken, maar wat doen die producten eigenlijk? Oei, als je dat begrijpt, ga je voortaan extra smeren!
Wat er écht gebeurt als je verbrandt
Zonverbranding is eigenlijk iets heel geks. Op het moment dat het gebeurt, merk je vaak nog helemaal niets. Je ligt lekker op het strand, zit op een terras of wandelt door de stad. Pas uren later wordt je huid rood, warm en pijnlijk. Nóóó. Maar wat is er in die tussentijd gebeurd? Om dat te begrijpen, moeten we eerst naar uv-straling kijken. Dermatoloog Jorrit Terra van Isala Dermatologisch Centrum/ UMC Groningen legt in een video van de Universiteit van Nederland uit dat er drie soorten uv-straling bestaan: UVA, UVB en UVC. Ja er bestaan dus drie soorten straling! Maar voor die laatste hoeven we gelukkig niet te vrezen, want die wordt tegengehouden door de ozonlaag. UVA en UVB bereiken onze huid wel. Ongeveer 95% van de uv-straling die ons bereikt, bestaat uit UVA, de overige 5% uit UVB, aldus de dermatoloog.
Het verschil tussen die twee kun je makkelijk onthouden, legt hij uit. ‘De A van UVA staat voor aging (veroudering). Deze straling dringt diep door in de huid en tast onder meer collageen aan. Daardoor ontstaan op termijn rimpels en een slappere huid. Bovendien gaat UVA gewoon door glas heen. Achter een raam ben je dus niet automatisch beschermd. De B van UVB staat voor burning (verbranding). Deze straling komt iets minder diep in de huid, maar beschadigt wel het DNA van huidcellen.’ En precies daar begint een zonverbranding. Zodra huidcellen beschadigd raken, probeert je lichaam die schade te herstellen. Beschadigde cellen worden opgeruimd en er ontstaat een ontstekingsreactie. Bloedvaten zetten uit en er stroomt extra bloed naar de beschadigde plek. Dat zorgt voor die bekende rode, warme en pijnlijke huid. Ai. De verbranding die je ‘s avonds voelt, is dus eigenlijk de reactie van je lichaam op schade die vaak uren eerder al is ontstaan.
Je huid onthoudt iedere zonverbranding
Dat een zonverbranding pijn doet, weten we allemaal. Maar het vervelende is dat de schade niet altijd verdwijnt zodra de roodheid wegtrekt. Elke keer dat je verbrandt, raken huidcellen beschadigd. Gelukkig kan je lichaam veel van die schade herstellen. Maar dat lukt niet altijd. Soms blijft er beschadigd DNA achter. Dat noemen we een mutatie: een verandering in het DNA van een cel. Op zichzelf is dat niet direct een probleem. Ons lichaam ruimt dagelijks beschadigde cellen op. Maar hoe vaker je verbrandt, hoe meer DNA-schade zich kan opstapelen. En hoe meer beschadigde cellen er ontstaan, hoe groter de kans dat er ooit eentje tussendoor glipt. Zowel UVA- als UVB-straling spelen een rol bij het ontstaan van huidkanker. Daarom zeggen dermatologen vaak dat je huid een goed geheugen heeft. Die ene zonverbranding op vakantie lijkt misschien alweer lang vergeten, maar je huid onthoudt hem wel degelijk. En juist daarom is het slim om niet te wachten tot je huid rood wordt, maar schade zoveel mogelijk te voorkomen.
Waarom wennen aan de zon maar beperkt werkt tegen zonverbranding
Na al dat gepraat over DNA-schade en huidkanker zou je bijna vergeten dat zonlicht ook voordelen heeft. Het helpt ons lichaam bijvoorbeeld bij de aanmaak van vitamine D, wat belangrijk is voor sterke botten en spieren. Veel mensen voelen zich bovendien vrolijker als de zon schijnt. Gelukkig staat je huid ook niet helemaal machteloos tegenover uv-straling. Zodra je vaker in de zon komt, probeert je lichaam zichzelf te beschermen. Huidcellen gaan sneller delen, waardoor de huid iets dikker wordt. Daarnaast maken pigmentcellen extra pigment aan. Dat is het proces waardoor je bruin wordt.
Dat pigment werkt als een soort natuurlijk beschermlaagje. Het vormt kleine kapjes boven de cellen in je opperhuid en vangt een deel van de uv-straling op voordat die schade kan aanrichten. Handig, maar helaas niet voldoende. Een bruin kleurtje betekent niet dat je beschermd bent tegen zonverbranding. Je huid probeert de schade te beperken, maar kan die strijd niet alleen winnen. Dat zie je ook terug in de verschillen tussen mensen. Waar de één al rood wordt na een lunch op een zonnig terras, lijkt de ander uren in de zon te kunnen zitten zonder te verbranden. Hoe zit dat eigenlijk?
Waarom de één sneller verbrandt van de zon dan de ander
Dat de één sneller verbrandt dan de ander heeft alles te maken met pigment. In een andere video van de Universiteit van Nederland legt dermatoloog Göran van Rooijen van het Erasmus MC uit hoe dat precies zit. ‘In de bovenste huidlaag zitten speciale pigmentcellen, de zogeheten melanocyten. Die maken pigment aan dat de huid helpt beschermen tegen uv-straling. Je kunt dat pigment zien als kleine parasolletjes die boven de huidcellen hangen en een deel van de schadelijke straling tegenhouden. Opvallend genoeg hebben mensen met een lichte en donkere huid ongeveer evenveel van die pigmentcellen. Het verschil zit vooral in hoe actief ze zijn. Mensen met een donkere huid maken meer en donkerder pigment aan. Daardoor hebben zij van nature meer bescherming tegen de zon.’
Dermatologen onderscheiden zes huidtypes. Mensen met huidtype één, een zeer lichte huid, verbranden vaak snel en worden nauwelijks bruin. Aan de andere kant van het spectrum staat huidtype zes, een zeer donkere huid met meer natuurlijke bescherming tegen uv-straling. Toch is geen enkel huidtype volledig beschermd. Ook mensen met een donkere huid kunnen huidschade oplopen en huidkanker krijgen. Het verschil is vooral dat mensen met een lichte huid sneller verbranden, omdat hun natuurlijke beschermlaag minder sterk is. En omdat juist die zonverbrandingen DNA-schade veroorzaken, lopen mensen die vaker verbranden uiteindelijk ook meer risico op huidkanker.
Iedereen kan verbranden, ook mensen met een donkere huid die van nature meer beschermend pigment aanmaken. Wel verbranden mensen met een lichte huid doorgaans sneller en vaker, waardoor hun risico op huidkanker groter is.
Hoe werkt zonnebrandcrème tegen zonverbranding?
Gelukkig hoeven we niet volledig te vertrouwen op de natuurlijke bescherming van onze huid. Daar komt zonnebrandcrème om de hoek kijken. Zonnebrandcrème legt een beschermend laagje op de huid. Wanneer uv-straling daarop terechtkomt, wordt een groot deel van die straling opgevangen voordat die diep in de huid kan doordringen en schade kan aanrichten. Hoe minder uv-straling je huid bereikt, hoe kleiner de kans op DNA-schade, verbranding en huidveroudering.
Over zonnebrandcrème bestaan nogal wat misverstanden. Zo hoor je regelmatig dat sommige zonnebrandcrèmes ‘vol chemicaliën zitten’. Dat klinkt misschien eng, maar zegt op zichzelf eigenlijk niet zoveel. Alles om ons heen bestaat uit chemische stoffen. Water is een chemische stof. En sommige volledig natuurlijke stoffen kunnen juist giftig zijn. Wie neemt er nou graag een hapje van een giftige paddenstoel of een slokje slangengif? Precies. ‘Natuurlijk’ betekent niet automatisch veilig, net zoals ‘chemisch’ niet automatisch gevaarlijk betekent. Uiteindelijk gaat het erom dat een zonnebrandcrème doet waarvoor hij bedoeld is: je huid beschermen tegen uv-straling. Want inmiddels weten we wat die straling kan aanrichten. Van versnelde huidveroudering tot DNA-schade die je huid jarenlang met zich meedraagt. Een goed laagje zonnebrandcrème kan die schade niet ongedaan maken, maar wel helpen voorkomen. Hoe je je SPF milieuvriendelijker kunt kiezen, lees je hier!
Wanneer verbrand je het snelst?
Hoe snel je verbrandt, hangt vooral af van de zonkracht. Die geeft aan hoeveel uv-straling het aardoppervlak bereikt. In Nederland loopt de zonkracht grofweg van 0 tot 8, maar op vakantiebestemmingen kan die nog veel hoger uitvallen. De zonkracht wordt onder meer bepaald door de stand van de zon. Hoe hoger de zon aan de hemel staat, hoe korter de weg die uv-straling door de atmosfeer hoeft af te leggen. Daarom is de zon meestal het sterkst tussen 12:00 en 15:00 uur. Op dat moment loop je ook het meeste risico om te verbranden. Maar de zonkracht hangt niet alleen af van het tijdstip. Ook de kwaliteit van de ozonlaag, luchtvervuiling en bewolking spelen een rol. En dan is er nog iets waar veel mensen niet aan denken: uv-straling kan weerkaatsen. Water, zand en zelfs sneeuw kaatsen zonnestralen terug, waardoor je huid ook extra straling van onderaf opvangt. Een dagje strand is daardoor vaak verraderlijker dan je denkt.
Zo bescherm je jezelf goed tegen zonverbranding
Na het lezen van dit artikel snap je hopelijk ook waarom dermatologen zo hameren op goed smeren. Een zonverbranding is namelijk veel meer dan een tijdelijk rood kleurtje. Het is zichtbare huidschade. Dat betekent niet dat je de zon moet vermijden. Zonlicht heeft ook voordelen en een middag buiten is vaak goed voor je humeur. Maar het is wel verstandig om slim met de zon om te gaan. Smeer je daarom minimaal 15 minuten voordat je naar buiten gaat in met zonnebrandcrème, kies bij voorkeur voor factor 30 of hoger en herhaal dat regelmatig. Zoek op het heetst van de dag wat vaker de schaduw op en draag op zonnige dagen eventueel uv-werende kleding.
Let ook extra op bij water en zand. Die kunnen uv-straling weerkaatsen, waardoor je ongemerkt meer zon opvangt dan je denkt. En misschien nog wel de belangrijkste reden om je in te smeren: huidkanker is inmiddels de meest voorkomende vorm van kanker in Nederland. Volgens KWF kregen in 2025 ruim tachtigduizend Nederlanders deze diagnose. De belangrijkste oorzaak is een teveel aan uv-straling van de zon of zonnebank. Dus ja, je moeder had gelijk toen ze vroeger met die tube zonnebrand achter je aan holde. Het gesmeer is irritant en een net ingesausd lijf is niet per se het toppunt van comfort (plak!), maar het is wel een van de verstandigste dingen die je op een zonnige dag kunt doen.
Bronnen: Universiteit van Nederland, Universiteit van Nederland (Instagram), KWF.nl. Photo credits: Kaboom Pics, Pexels (hoofdbeeld), overig: Hanna Pad, Pexels (lichte huid), RF..studio, Pexels (meisje dat zich insmeert), Julia Kuzenkov, Pexels (meisjes in zee).
