Na een aflevering van Keuringsdienst van Waarde over pannen en de film Dark Waters keek Saskia toch anders naar haar oude pannen met versleten antiaanbaklaag. Ze besloot op zoek te gaan naar PFAS-vrije pannen. Maar welke kies je en waar moet je op letten? Saskia neemt je mee in haar zoektocht en deelt met welke pannen ze inmiddels kookt.
Milieuvriendelijke pannen: waar begin je?
In 2022 begon ik anders naar mijn oude pannen te kijken. Aanleiding waren een aflevering van Keuringsdienst van Waarde over pannen en de film Dark Waters, die ik kort daarna zag. Ik schrok van wat ik zag en hoorde over PFAS. Mijn eigen pannen gingen al mee sinds mijn studententijd en kwamen mogelijk nog van mijn moeder of oma. Tweedehands dus, en daardoor misschien wel nóg ouder. Ze hadden stuk voor stuk een versleten antiaanbaklaag. Ik besloot de hele verzameling te vervangen, maar had daar ook een dubbel gevoel bij. Ik gebruikte ze nog dagelijks. Was het niet zonde om ze allemaal weg te doen? En wat betekende die versleten laag eigenlijk voor het eten dat ik erin klaarmaakte? Die vragen waren het begin van mijn zoektocht naar PFAS-vrije pannen. Inmiddels zijn we vier jaar verder. We hebben volop met de toen gekozen pannen gekookt en onze collectie in de loop der jaren uitgebreid. Tijd om mijn zoektocht én onze ervaringen erbij te pakken!
Wat is er mis met PFAS?
PFAS is een verzamelnaam voor een grote groep door mensen gemaakte chemische stoffen. Ze hebben handige eigenschappen: ze kunnen water, vet en vuil afstoten. Daarom worden ze gebruikt in allerlei producten, zoals waterafstotende kleding, voedselverpakkingen en bepaalde antiaanbaklagen van pannen. Handig in gebruik, maar sommige PFAS kunnen schadelijk zijn voor het milieu en onze gezondheid. Toen ik me daar in 2022 in verdiepte, schrok ik enorm. Vooral die versleten laag in mijn eigen pannen hield me bezig. Waar was die gebleven? Was die in ons eten terechtgekomen? En het idee dat mijn zoontje ook uit die pannen at, gaf me een flink schuldgevoel. Maar wat wist ik eigenlijk over de risico’s? Tijd om uit te zoeken wat er bekend was over PFAS en wat dat betekende voor de pannen op mijn fornuis.
Dit zegt de overheid over PFAS
Volgens het RIVM kunnen sommige PFAS schadelijk zijn voor onze gezondheid. Mogelijke gevolgen zijn een minder goed werkend immuunsysteem, een hoger cholesterol en effecten op de lever en de ontwikkeling van het ongeboren kind. Bij jarenlange, hoge blootstelling kunnen bepaalde PFAS ook het risico op nier- en zaadbalkanker verhogen. Het risico hangt af van de stof, hoeveel je binnenkrijgt en hoelang je eraan wordt blootgesteld. Ook voor de natuur zijn er risico’s: sommige PFAS breken nauwelijks af en kunnen zich ophopen in dieren, planten én in ons. In september 2026 maakte Greenpeace bekend dat ruim een derde van de Nederlanders kraanwater krijgt met meer PFAS dan de advieswaarde van het RIVM. We zochten daarom uit wat er bekend is over PFAS in drinkwater en wat je zelf kunt doen.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Je kunt dus niet om PFAS heen
Wat we inmiddels ook weten, en waarvoor gelukkig steeds meer politieke aandacht is: het PFAS-probleem is veel groter dan de pannen op ons fornuis. De druk om bedrijven die PFAS gebruiken en uitstoten aan te pakken, neemt toe. PFAS wordt namelijk niet alleen in eindproducten gebruikt, maar ook in de industrie. Hoogleraar milieuchemie en toxicologie Jacob de Boer legde in 2020 aan NU.nl al uit hoe de productie van stoffen voor teflonlagen tot PFAS-vervuiling kan leiden. Hij wees daarbij op de lozingen van chemiebedrijf Chemours in Dordrecht, voorheen DuPont. Dit bedrijf maakt onder meer fluorpolymeren: kunststoffen die worden gebruikt in bijvoorbeeld antiaanbaklagen van pannen. Via onder meer drinkwater, voedselverpakkingen, vervuilde lucht en grond kun je met PFAS in contact komen. Toen ik dit tijdens mijn zoektocht in 2022 las, hielp die uitleg me om mijn zorgen over onze oude pannen in perspectief te plaatsen. Mijn schuldgevoel over die studentikoze pannencollectie ebde wat weg, maar mijn zorgen niet. Inmiddels bevestigt ook het RIVM dat iedereen in Nederland verschillende soorten PFAS in het bloed heeft. Het zit dus ook in ons lichaam en dat van onze kinderen. Een eng idee, en des te meer reden om de vervuiling bij de bron aan te pakken.
Veel PFAS breken nauwelijks af en kunnen zich over grote afstanden verspreiden. De Boer wees er destijds al op dat vervuiling uit China en Amerika ook onze kant op kan komen. Alleen Europese maatregelen zijn daarom niet genoeg: dit is een wereldwijd probleem. Toen ik dit artikel in 2022 schreef, was de verwachting dat Europa in 2023 over een breed PFAS-verbod zou beslissen. Dat liep anders. In 2023 werd het voorstel ingediend en in 2026 wordt het nog beoordeeld door het Europees Agentschap voor chemische stoffen, ECHA. Ook met een verbod verdwijnt de vervuiling die er al is niet zomaar. Van PFAS zijn we voorlopig dus niet af. Bij nieuwe aankopen kunnen we kiezen voor spullen zonder PFAS, zoals PFAS-vrije regenjassen, wandelschoenen zonder PFAS, PFAS-vrije skiwax en ook pannen zonder PFAS. Maar om verdere vervuiling te stoppen zijn maatregelen van de politiek en het bedrijfsleven nodig.
PFAS in pannen
Tijdens mijn zoektocht in 2022 werd me duidelijk dat de vervuiling door de productie van teflon, een kunststof uit de PFAS-familie die wordt gebruikt als antiaanbaklaag in pannen, iets anders is dan de risico’s van koken in een teflonpan. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn & Sport stelde destijds tegenover NU.nl dat zo’n pan bij normaal gebruik geen gezondheidsrisico oplevert. Dat stelde me enigszins gerust, maar wat betekende ‘normaal gebruik’ voor mijn oude pannen met versleten antiaanbaklaag? Volgens het ministerie kunnen losgekomen deeltjes van de teflonlaag in je eten belanden, maar worden die niet door je lichaam opgenomen of verteerd. Ze verlaten je lichaam weer onveranderd. Oververhitting is een ander verhaal: daarbij kunnen schadelijke dampen ontstaan. Het huidige advies van de Rijksoverheid is om de gebruiksaanwijzing te volgen en een pan met een beschadigde antiaanbaklaag te vervangen. Je hoeft dus niet iedere teflonpan meteen de deur uit te doen. Mijn versleten en verouderde exemplaren (kom ik zo op) waren wél aan vervanging toe.
Teflonpannen van vóór (ongeveer) 2015
Mijn oude pannen gingen al mee sinds mijn studententijd en kwamen mogelijk nog van mijn moeder of oma. Ze waren dus ruim vóór 2015 gekocht. Dat jaartal kwam ik tijdens mijn zoektocht vaker tegen: verschillende grote producenten hadden toen het gebruik van PFOA, een schadelijke PFAS die als hulpstof werd gebruikt bij het maken van teflon, afgebouwd. Sommige fabrikanten stopten al eerder. Bij teflonpannen van vóór ongeveer 2015 is de kans dus groter dat bij de productie nog PFOA is gebruikt dan bij nieuwere exemplaren. Niet iedere fabrikant stopte immers op hetzelfde moment. De Consumentenbond vond bij een test in 2013 bijvoorbeeld geen PFOA meer in de onderzochte teflonpannen. Sinds juli 2020 is PFOA in de Europese Unie verboden, met enkele uitzonderingen. Conclusie: een oude teflonpan bevat niet automatisch PFOA, maar bij de productie kan het nog zijn gebruikt. Ai, geen lekker idee. Weg dus met die pannen van (o)ma.
Teflonpannen van ná (ongeveer) 2015
Nieuwere teflonpannen zijn doorgaans zonder de schadelijke hulpstof PFOA gemaakt. Dat is een verbetering, maar maakt ze niet PFAS-vrij: de antiaanbaklaag bestaat nog steeds uit PTFE, een andere stof uit de PFAS-familie. Volgens de Rijksoverheid kun je zulke pannen bij normaal gebruik veilig gebruiken. Toch kwam ik tijdens mijn zoektocht in 2022 berichten tegen waarvan ik schrok. De Consumentenbond schreef over huisvogels die kunnen overlijden door teflondampen en over tijdelijke kortademigheid bij mensen met een long- of luchtwegaandoening. Het gaat daarbij om dampen die ontstaan als de pan te heet wordt. Laat een teflonpan daarom niet leeg op hoog vuur staan, volg de gebruiksaanwijzing en houd huisvogels uit de buurt van het fornuis. Conclusie: nieuwere teflonpannen zijn doorgaans PFOA-vrij, maar niet PFAS-vrij. Je kunt een onbeschadigde pan bij normaal gebruik veilig blijven gebruiken. Is hij aan vervanging toe, dan kun je beter kiezen voor een pan zonder PFAS.
Wat is de beste keuze in PFAS-vrije pannen?
Zijn je pannen aan vervanging toe? Dan is het een goed idee om voor PFAS-vrije exemplaren te kiezen. Zo help je het verdere gebruik van deze stoffen te beperken. En er valt genoeg te kiezen. Een nieuwe pannenset is een aardige uitgave, dus ik heb me in 2022 laten adviseren in een kookwinkel. Ik kwam uit op grofweg vijf opties:
- Pannen met een PFAS-vrije keramische antiaanbaklaag
- Roestvrijstalen pannen (rvs) zonder antiaanbaklaag
- Pannen van plaatstaal zonder antiaanbaklaag
- Gietijzeren pannen zonder antiaanbaklaag
- Geëmailleerde pannen
Let bij het uitzoeken op de binnenkant van de pan: het materiaal alleen vertelt niet altijd of er een PFAS-houdende antiaanbaklaag op zit. Emaille is ook een laag, maar kan bijvoorbeeld op een gietijzeren pan zitten. De opties overlappen dus een beetje. Hieronder vertel ik welke pannen ik uiteindelijk koos en hoe ze ons inmiddels bevallen.
Mijn milieuvriendelijke pannen zonder PFAS
Duur, maar top: de gietijzeren pan
In 2022 bezocht ik Kookwinkel Oldenhof in Hilversum, omdat ik voor mijn verjaardag van mijn vader een pan mocht uitkiezen. De verkoper adviseerde een gietijzeren braadpan van Le Creuset, de Rolls-Royce onder de pannen. Deze pan van geëmailleerd gietijzer is gemaakt om lang mee te gaan en is geschikt voor alle kookplaten, inclusief inductie. Maar daar hangt een flink prijskaartje aan: (destijds) ruim tweehonderd euro. Ik koos hem uit voor mijn verjaardag en legde zelf wat bij om mijn vader te sparen.
Goed betaalbaar: pannen met een keramische antiaanbaklaag
Alle pannen vervangen door gietijzeren exemplaren van Le Creuset vond ik een beetje te veel van het goede. Dus ging ik op zoek naar een betaalbaarder alternatief. Ik kwam uit bij de aluminium pannen met een keramische antiaanbaklaag van GreenPan. Ik heb lang getwijfeld, omdat ik online wisselende ervaringen tegenkwam. Tijdens mijn zoektocht kreeg ik als uitleg dat de negatieve reviews vaak over de eerste generatie pannen gingen en dat de keramische antiaanbaklaag inmiddels was verbeterd. Dat zou de verschillen kunnen verklaren. Dus ik besloot ervoor te gaan. We zijn enthousiast over onze pannenset: het eten koekt niet aan en de pannen zijn makkelijk schoon te maken. Onze mooie turquoise Mayflower-pannenset bestaat uit vier pannen en accessoires zoals spatels.
Bekijk ook: aangekoekte pan? Zo krijg je je bakpannen weer blinkend schoon!
Roestvrijstalen wok Macao van WMF
Onze pannencollectie breidde zich in de loop der jaren verder uit. Zo kreeg mijn man van Sinterklaas een grote roestvrijstalen wok Macao van WMF. Deze reusachtige pan stond al lang op zijn verlanglijstje. Hij heeft geen antiaanbaklaag, is geschikt voor alle kookplaten en mag in de vaatwasser. Bij de wok zitten een deksel, een stoominzet en een afdruiprekje.
Gietijzeren braadpan van Royal van Kempen en Begeer
Ook een spaaractie bij de supermarkt kan een mooie PFAS-vrije pan opleveren. Zeker als familieleden gezellig meesparen. Via Albert Heijn spaarden mijn schoonouders voor een gietijzeren braadpan van Royal van Kempen en Begeer. Zo konden ze hem met flinke korting voor ons kopen. Deze geëmailleerde pan is fijn voor braad-, stoof- en suddergerechten en geschikt voor alle kookplaten, inclusief inductie.
De Effium-pan
En dan hebben we nog een pan die misschien wel de favoriet van mijn man is: de keramische Effium-pan. Dit merk komt uit Delft en is opgericht door oud-studenten van de TU Delft. Het bijzondere zit aan de onderkant: vinnen vangen warmte van de gasvlam op die bij een gewone pan langs de zijkanten verloren gaat. Daardoor kun je sneller verwarmen en met minder gas koken. TNO vergeleek de Effium-pan met een gewone pan en mat bij verschillende kookproeven een gasbesparing van ongeveer 35 tot 49%. Hoeveel je thuis bespaart, hangt onder meer af van je brander en wat je klaarmaakt. Wij hebben de keramische uitvoering die PFAS-vrij is en we zijn er heel enthousiast over. Let wel op: deze pan is speciaal gemaakt voor gas en werkt niet op inductie of een elektrische kookplaat.
Nieuw erbij: de groene pannenset van Cook & Pan
Inmiddels hebben we onze pannencollectie uitgebreid met de groene zevendelige pannenset van Cook & Pan. Net als onze GreenPan-pannen zijn ze gemaakt van aluminium met een PFAS-vrije keramische antiaanbaklaag. Ze lijken dus qua materiaal en type op elkaar. Deze set heb ik gekregen en we zijn er heel enthousiast over. De pannen zijn geschikt voor alle kookplaten, inclusief inductie. De set is behoorlijk compleet met twee koekenpannen, een wokpan, een hapjespan, een steelpan en twee kookpannen. Ook dit is wat mij betreft een mooie betaalbare tip om je pannencollectie mee uit te breiden.
Onze nieuwe pannen: RVS wok van WMF. braadpan van Le Creuset, GreenPan met keramische anti-aanbaklaag,
PFAS-vrije pannen onderhouden
Met een beetje aandacht houd je je pannen langer mooi en bruikbaar. Dit zijn onze onderhoudstips:
- Inbranden hangt af van de pan. Pannen van kaal gietijzer of plaatstaal moet je vaak eerst inbranden, tenzij de fabrikant dat al heeft gedaan (check dat dus even). Bekijk de uitleg van Kookwinkel Oldenhof over het inbranden van pannen.
- Wij wassen onze keramische pannen met de hand af. Met een klein sopje en een zachte borstel zijn ze zo schoon. Onze GreenPan Mayflower-pannen met houten handgrepen mogen niet in de vaatwasser. Bij andere pannen verschilt dat per uitvoering: volg de gebruiksaanwijzing. Kaal gietijzer hoort niet in de vaatwasser; bij geëmailleerd gietijzer kan het soms wel, maar handwas wordt vaak aanbevolen.
- Gebruik spatels die de laag heel houden. Wij gebruiken houten spatels en de spatels van GreenPan. Vermijd messen, vorken en ander scherp keukengerei in pannen met een keramische antiaanbaklaag.
- Berg je pannen op zonder krassen. Wij bewaren ze overzichtelijk in een lade en stapelen niet. Hiervoor heeft David een speciaal pegboard in elkaar getimmerd. Bekijk hier hoe hij dat heeft gedaan.
- Lever versleten pannen in voor recycling. Een pan met een beschadigde antiaanbaklaag kun je naar de milieustraat of een oudijzerhandel brengen. Zo kunnen de metalen opnieuw worden gebruikt. Is een pan nog goed bruikbaar, dan kan hij naar de kringloopwinkel. Bekijk het advies van de Afvalscheidingswijzer.
Bronnen: RIVM, Voedingscentrum, Rijksoverheid, NU.nl, Consumentenbond, EPA, ECHA, Greenpeace, Omroep Zeeland, Keuringsdienst van Waarde, Photo credits: Sebastian Coman Photography (Pexels) (hoofdbeeld), thegreenlist.nl.
